اقتصاد پلتفرم‌ها در ایران؛ از انحصار تا رقابت الگوریتمی
به گزارش خبرنگار مهر، گسترش پلتفرم‌های دیجیتال در حوزه‌هایی مانند حمل‌ونقل، فروش اینترنتی و سفارش غذا، اگرچه دسترسی به خدمات را تسهیل کرده، اما پرسش‌هایی درباره نحوه شکل‌گیری انحصار، محدود شدن انتخاب مصرف‌کنندگان و شرایط رقابت میان کسب‌وکارها ایجاد کرده است. در این بازارها، برخورداری از تعداد بیشتری کاربر و عرضه‌کننده می‌تواند موقعیت پلتفرم‌های بزرگ را تقویت کند و ورود رقبای جدید را دشوار سازد.
ایمان چراتیان، اقتصاددان و کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با تشریح سازوکارهای رقابت در اقتصاد پلتفرمی اظهار کرد: اثرات شبکه‌ای، قراردادهای انحصاری و ترجیح دادن کسب‌وکارهای وابسته در الگوریتم‌های جست‌وجو از جمله عواملی هستند که می‌توانند رقابت در بازارهای دیجیتال را تحت تأثیر قرار دهند. به گفته وی، تجربه پرونده اسنپ‌فود و زودکس در شورای رقابت ایران نیز نشان می‌دهد که بررسی رفتار پلتفرم‌های مسلط و تدوین قواعد متناسب با ویژگی‌های اقتصاد دیجیتال، برای حفظ حق انتخاب مصرف‌کننده اهمیت دارد.
وی در تشریح مبانی اقتصادی رقابت پلتفرمی و پیامدهای آن برای بازارهای دیجیتال ایران، به اثر شبکه‌ای، قراردادهای انحصاری، محدودیت رقابت ناشی از سیاست‌های فیلترینگ و ضرورت بازنگری در ابزارهای تنظیم‌گری اشاره کرد.
اثر شبکه‌ای چگونه موقعیت پلتفرم‌های بزرگ را تقویت می‌کند؟
در بازارهای پلتفرمی، ارزش یک خدمت صرفاً به کیفیت، قیمت یا امکانات آن وابسته نیست، بلکه تعداد کاربران و عرضه‌کنندگان حاضر در آن نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. برای مثال، جذابیت یک اپلیکیشن حمل‌ونقل برای مسافر به تعداد رانندگان فعال و سرعت دسترسی به خودرو وابسته است؛ همان‌طور که رستوران‌ها برای حضور در یک پلتفرم سفارش غذا، تعداد مشتریان آن را در نظر می‌گیرند.
چراتیان در این باره توضیح داد: در اقتصاد پلتفرمی، اثر شبکه‌ای یکی از عوامل اصلی شکل‌گیری و تقویت موقعیت رقابتی است. هنگامی که کاربران بیشتری به یک پلتفرم می‌پیوندند، حضور در آن برای عرضه‌کنندگان جذاب‌تر می‌شود و افزایش تعداد عرضه‌کنندگان نیز می‌تواند کاربران بیشتری را به سمت همان پلتفرم سوق دهد.
وی افزود: این چرخه می‌تواند به تقویت موقعیت پلتفرم‌های بزرگ منجر شود؛ به‌گونه‌ای که حتی اگر یک رقیب از نظر فنی یا کیفیت خدمات وضعیت مناسبی داشته باشد، برای جذب کاربر با دشواری مواجه شود. در چنین شرایطی، انتخاب مصرف‌کننده تنها تابع کیفیت و قیمت نیست، بلکه به این موضوع نیز بستگی دارد که سایر کاربران و عرضه‌کنندگان در کدام پلتفرم حضور دارند.
این ویژگی در بازارهایی مانند حمل‌ونقل اینترنتی، فروشگاه‌های آنلاین و پیام‌رسان‌ها قابل مشاهده است. برای نمونه، راننده‌ای که در یک اپلیکیشن فعالیت می‌کند ممکن است به‌طور هم‌زمان در پلتفرم رقیب نیز حضور داشته باشد، اما عرضه‌کننده‌ای که به قرارداد انحصاری متعهد شده است، امکان فعالیت هم‌زمان در چند بستر را نخواهد داشت. تفاوت این دو وضعیت می‌تواند بر شدت رقابت در بازار اثر بگذارد.
قراردادهای انحصاری چگونه رقابت را محدود می‌کنند؟
یکی از مسائل مهم در اقتصاد پلتفرم‌ها، قراردادهایی است که بر اساس آن‌ها عرضه‌کنندگان کالا یا خدمات از همکاری با پلتفرم‌های رقیب منع می‌شوند. چنین قراردادهایی ممکن است در نگاه نخست توافقی تجاری میان دو طرف به نظر برسند، اما در بازاری که تعداد عرضه‌کنندگان نقش مهمی در جذب کاربران دارد، می‌توانند آثار گسترده‌تری بر رقابت داشته باشند.
چراتیان با اشاره به پرونده اسنپ‌فود و زودکس اظهار کرد: در این نوع بازارها، قراردادهای انحصاری می‌توانند دسترسی رقبا به عرضه‌کنندگان را محدود کنند و از این طریق، موقعیت پلتفرم مسلط را تقویت کنند. وقتی یک پلتفرم بخش قابل توجهی از رستوران‌ها را در اختیار داشته باشد، پلتفرم رقیب برای ارائه خدمات جذاب به کاربران با محدودیت مواجه می‌شود؛ زیرا حتی با وجود کیفیت مناسب، ممکن است نتواند مجموعه کافی از رستوران‌ها را در اختیار مشتریان قرار دهد.
وی ادامه داد: در چنین وضعیتی، کاهش تعداد عرضه‌کنندگان در پلتفرم رقیب می‌تواند به کاهش جذابیت آن برای کاربران منجر شود و این مسئله، به نوبه خود، توانایی آن برای جذب عرضه‌کنندگان بیشتر را تضعیف کند. بنابراین، قرارداد انحصاری صرفاً رابطه میان یک پلتفرم و یک رستوران نیست، بلکه ممکن است بر ساختار رقابت در کل بازار اثر بگذارد.
بر اساس مطالب مطرح‌شده در این یادداشت، زودکس با طرح شکایت در شورای رقابت، مدعی شد که قراردادهای انحصاری اسنپ‌فود با شمار زیادی از رستوران
ها، امکان همکاری آن‌ها با پلتفرم رقیب را محدود کرده است. شورای رقابت نیز در مصوبه جلسه هفتصد و چهلم خود به تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۴، در این پرونده رأیی علیه اسنپ‌فود صادر کرد و لغو قراردادهای انحصاری مورد بحث را در دستور قرار داد.
این پرونده از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد قواعد رقابت باید با توجه به ویژگی‌های بازارهای دیجیتال و آثار شبکه‌ای آن‌ها بررسی شوند. امکان حضور هم‌زمان یک رستوران در چند پلتفرم، در صورت فراهم بودن شرایط عملی و اقتصادی، می‌تواند دسترسی رقبا به عرضه‌کنندگان را تسهیل کند و قدرت انتخاب مصرف‌کنندگان را افزایش دهد.
فیلترینگ و حاکمیت داده چه اثری بر رقابت پلتفرم‌ها دارند؟
یکی دیگر از چالش‌های اقتصاد پلتفرمی در ایران، نسبت میان سیاست‌های مربوط به حاکمیت فضای مجازی و حفظ رقابت در بازارهای دیجیتال است. محدود شدن دسترسی به پلتفرم‌های خارجی ممکن است فضای فعالیت بیشتری برای ارائه‌دهندگان داخلی ایجاد کند، اما این وضعیت لزوماً به افزایش کیفیت خدمات یا کاهش قیمت‌ها منجر نمی‌شود.
چراتیان در تبیین این مسئله اظهار کرد: باید میان شرایطی که در آن یک پلتفرم داخلی به دلیل کیفیت و قیمت مناسب از سوی کاربران انتخاب می‌شود و وضعیتی که کاربر به دلیل محدودیت دسترسی به گزینه‌های دیگر به استفاده از آن روی می‌آورد، تفاوت قائل شد.
وی افزود: در حالت نخست، پلتفرم داخلی برای حفظ مشتریان خود ناچار است کیفیت خدمات را بهبود دهد و با رقبا رقابت کند؛ اما در حالت دوم، محدود شدن گزینه‌های در دسترس می‌تواند انگیزه رقابتی را کاهش دهد و زمینه تقویت موقعیت برخی ارائه‌دهندگان داخلی را فراهم کند.
بر این اساس، حمایت از فعالیت پلتفرم‌های داخلی به‌تنهایی برای تضمین رقابت کافی نیست. چنانچه هدف سیاست‌گذاری، توسعه بازار دیجیتال و افزایش رفاه مصرف‌کننده باشد، باید شرایطی فراهم شود که کسب‌وکارهای داخلی نیز در برابر رقبای خود با فشار رقابتی مؤثر مواجه باشند.
قیمت صفر؛ آیا خدمات رایگان واقعاً بدون هزینه‌اند؟
در اقتصاد دیجیتال، رایگان بودن یک خدمت لزوماً به معنای نبود هزینه اقتصادی برای کاربر نیست. برخی پلتفرم‌ها ممکن است بدون دریافت وجه مستقیم، از طریق جمع‌آوری و استفاده از داده‌های کاربران، تبلیغات یا جلب توجه آن‌ها درآمد کسب کنند.
چراتیان با اشاره به این ویژگی توضیح داد: در تحلیل اقتصادی پلتفرم‌ها، قیمت تنها یکی از ابعاد رابطه میان ارائه‌دهنده خدمت و کاربر است. داده‌های شخصی، زمان و الگوهای رفتاری کاربران نیز می‌توانند در مدل درآمدی پلتفرم‌ها نقش داشته باشند؛ ازاین‌رو، ارزیابی عملکرد آن‌ها صرفاً بر اساس قیمت خدمات، تصویر کاملی از وضعیت بازار ارائه نمی‌دهد.
وی ادامه داد: در بازارهای چندوجهی، پلتفرم ممکن است برای یک گروه از کاربران خدمات رایگان یا ارزان ارائه کند و درآمد خود را از گروه دیگری از فعالان بازار به دست آورد. بنابراین، سیاست رقابت باید روابط میان گروه‌های مختلف کاربران، عرضه‌کنندگان و تبلیغ‌کنندگان را هم‌زمان در نظر بگیرد.
به گفته وی، این ویژگی نشان می‌دهد که ارزیابی رقابت در اقتصاد دیجیتال به ابزارهایی فراتر از مقایسه مستقیم قیمت‌ها نیاز دارد و باید آثار رفتار پلتفرم‌ها بر دسترسی رقبا، کیفیت خدمات، حریم خصوصی و انتخاب کاربران نیز بررسی شود.
خودترجیحی الگوریتمی؛ شکل جدیدی از محدود کردن رقابت
یکی دیگر از موضوعات مهم در بازارهای دیجیتال، خودترجیحی الگوریتمی است؛ وضعیتی که در آن یک پلتفرم ممکن است محصولات یا خدمات متعلق به خود یا شرکت‌های وابسته را در نتایج جست‌وجو و رتبه‌بندی بالاتر از گزینه‌های رقیب قرار دهد.
چراتیان در این باره اظهار کرد: در بازارهای سنتی، برخی رفتارهای محدودکننده رقابت از طریق قراردادهای مستقیم یا محدود کردن دسترسی به شبکه توزیع انجام می‌شد، اما در بازارهای دیجیتال ممکن است همین آثار از طریق نحوه طراحی و اجرای الگوریتم‌ها ایجاد شود.
وی افزود: اگر یک بازارگاه آنلاین، محصولات شرکت‌های وابسته را بدون معیارهای رقابتی روشن در رتبه‌های بالاتر نمایش دهد، ممکن است فرصت دیده‌شدن برای عرضه‌کنندگان مستقل کاهش یابد. در این شرایط، کاربر لزوماً از سازوکار رتبه‌بندی اطلاع ندارد و ممکن است جایگاه یک محصول را نشانه کیفیت بالاتر آن تلقی کند.
این مسئله از منظر سیاست رقابت اهمیت دارد؛ زیرا الگوریتم‌ها می‌توانند بر میزان دسترسی کسب‌وکارها به مشتریان اثر بگذارند، بدون آنکه محدودیتی آشکار مانند قرارداد انحصاری وجود داشته باشد. به همین دلیل، بررسی رفتار پلتفرم‌های بزرگ باید علاوه بر قیمت و سهم بازار، نحوه رتبه‌بندی، دسترسی به داده‌ها و احتمال وجود تضاد منافع را نیز در بر بگیرد.
ضرورت بازنگری در ابزارهای تنظیم‌گری اقتصاد دیجیتال
چراتیان با تأکید بر ضرورت انطباق سیاست‌های رقابتی با تحولات بازارهای دیجیتال بیان کرد: قواعدی که برای بازارهای سنتی طراحی شده‌اند، ممکن است برای شناسایی و کنترل تمام رفتارهای ضد رقابتی در اقتصاد پلتفرمی کافی نباشند. در این بازارها، آثار شبکه‌ای، دسترسی به داده‌ها، ساختار چندوجهی و نقش الگوریتم‌ها می‌توانند شکل‌های متفاوتی از قدرت بازار ایجاد کنند.
وی ادامه داد: ازاین‌رو، در کنار رسیدگی به تخلفات پس از وقوع، می‌توان از ابزارهای پیشگیرانه نیز استفاده کرد؛ ابزارهایی مانند افزایش شفافیت درباره معیارهای رتبه‌بندی، بررسی تضاد منافع پلتفرم‌های یکپارچه و تدوین الزامات متناسب برای کسب‌وکارهایی که قدرت بازار قابل توجهی دارند.
البته شفافیت الگوریتمی لزوماً به معنای انتشار عمومی تمام جزئیات فنی و تجاری پلتفرم‌ها نیست، بلکه هدف می‌تواند فراهم کردن امکان نظارت مؤثر و بررسی رفتارهای تبعیض‌آمیز باشد؛ به‌گونه‌ای که هم از رقابت حمایت شود و هم ملاحظات مشروع مربوط به امنیت، حریم خصوصی و اسرار تجاری در نظر گرفته شود.
رقابت واقعی؛ فراتر از حذف رقیب خارجی
چراتیان در جمع‌بندی مباحث مربوط به اقتصاد پلتفرم‌ها خاطرنشان کرد: رقابت مؤثر در بازارهای دیجیتال زمانی شکل می‌گیرد که پلتفرم‌ها برای جذب و حفظ کاربران ناچار به بهبود کیفیت خدمات، ارائه قیمت‌های مناسب و فراهم کردن شرایط منصفانه برای عرضه‌کنندگان باشند. صرف افزایش سهم بازار کسب‌وکارهای داخلی یا محدود شدن حضور رقبای خارجی، به‌تنهایی تضمین‌کننده تحقق چنین شرایطی نیست.
وی افزود: تجربه‌های مرتبط با قراردادهای انحصاری و خودترجیحی الگوریتمی نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری در این حوزه باید هم‌زمان از ورود رقبا، امکان فعالیت عرضه‌کنندگان در چند پلتفرم و حق انتخاب مصرف‌کنندگان حمایت کند. در این چارچوب، نهادهای تنظیم‌گر باید بتوانند رفتارهایی را که به تضعیف رقابت منجر می‌شوند، با توجه به ویژگی‌های اقتصادی بازارهای دیجیتال شناسایی و ارزیابی کنند.
بر این اساس، چالش اصلی اقتصاد پلتفرمی در ایران تنها توسعه خدمات دیجیتال نیست، بلکه ایجاد توازن میان رشد این کسب‌وکارها، حفاظت از حقوق کاربران و جلوگیری از شکل‌گیری یا تثبیت انحصار است؛ توازنی که تحقق آن به قواعد روشن، نظارت مؤثر و رقابت‌پذیری واقعی پلتفرم‌های داخلی نیاز دارد.
